
Umowy na czas określony w Portugalii: maksymalny okres trwania, przedłużenia i 24 dni rekompensaty po wygaśnięciu
Umowa na czas określony w Portugalii (contrato a termo) jest zgodna z prawem tylko wtedy, gdy pracodawca ma przejściowe zapotrzebowanie i wpisuje je do umowy wraz z uzasadniającymi je faktami. Obowiązują ścisłe limity: dwa lata dla umowy z ustaloną datą zakończenia, cztery lata dla umowy powiązanej ze zdarzeniem i nie więcej niż trzy przedłużenia. Naruszenie którejkolwiek z tych zasad sprawia, że Kodeks pracy traktuje pracownika jak zatrudnionego na czas nieokreślony. Nawet zgodne z prawem wygaśnięcie umowy kosztuje: od 1 maja 2023 r., o ile pracownik nie odmówił przedłużenia, pracodawca jest winien 24 dni wynagrodzenia zasadniczego za każdy rok pracy.
Kiedy Portugalia dopuszcza contrato a termo
Artykuł 140 Kodeksu pracy (Código do Trabalho) dopuszcza umowę na czas określony wyłącznie w celu zaspokojenia przejściowego zapotrzebowania, obiektywnie określonego przez pracodawcę, i tylko na czas jego trwania. Typowe przypadki to zastępstwo nieobecnego pracownika, praca sezonowa, wyjątkowy wzrost działalności lub określony projekt. Dwie dodatkowe podstawy pozwalają na umowę z ustaloną datą zakończenia bez przejściowego zapotrzebowania: rozpoczęcie nowej działalności o niepewnym czasie trwania albo otwarcie przedsiębiorstwa lub zakładu zatrudniającego mniej niż 250 pracowników, w ciągu dwóch lat od któregokolwiek z tych zdarzeń; oraz zatrudnienie osoby bardzo długotrwale bezrobotnej. Pierwsza praca nie znajduje się na tej liście.
Umowa musi mieć formę pisemną i wskazywać datę zakończenia lub przewidywany okres trwania oraz przyczynę, która musi wymieniać konkretne fakty i wiązać je z wybranym terminem (art. 141). Sam zapis „wyjątkowy wzrost działalności” nie wystarczy; umowa musi określać, o jaki wzrost chodzi i dlaczego ten wzrost kończy się wraz z umową. W razie zakwestionowania umowy to pracodawca musi udowodnić te fakty (art. 140(5)).
Maksymalny okres trwania i przedłużenia: termo certo i termo incerto
Portugalia zna dwa rodzaje umów na czas określony:
- Contrato a termo certo (z ustaloną datą zakończenia): maksymalnie dwa lata łącznie z przedłużeniami (art. 148(1)). Można ją przedłużyć do trzech razy, a przedłużenia łącznie nie mogą trwać dłużej niż okres początkowy (art. 149(4)), więc umowa sześciomiesięczna kończy się najpóźniej po dwunastu miesiącach.
- Contrato a termo incerto (kończy się z chwilą wystąpienia zdarzenia, np. powrotu nieobecnego pracownika): maksymalnie cztery lata (art. 148(5)).
O ile strony nie uzgodniły inaczej, termo certo przedłuża się automatycznie (renovação automática) z końcem każdego okresu. Każda ze stron może zapobiec przedłużeniu pisemnym powiadomieniem: pracodawca na 15 dni przed wygaśnięciem, pracownik na 8 dni (art. 344(1)). Do limitu dwóch lat wlicza się także wcześniejsze umowy na czas określony, umowy o pracę tymczasową i umowy o świadczenie usług na tym samym stanowisku u tego samego pracodawcy lub w tej samej grupie (art. 148(6)).
Rządowa reforma Trabalho XXI (Proposta de Lei 77/XVII) przewidywała podniesienie limitów do trzech i pięciu lat. Parlament odrzucił projekt w głosowaniu w pierwszym czytaniu (generalidade) 19 czerwca 2026 r., więc limity dwóch i czterech lat pozostają w mocy.
Kiedy umowa na czas określony przekształca się w umowę na czas nieokreślony
Zgodnie z art. 147 umowa na czas określony staje się umową na czas nieokreślony (conversão em contrato sem termo), gdy:
- brak jest dopuszczalnej podstawy lub umowę zawarto w celu obejścia przepisów o umowach na czas nieokreślony;
- brakuje formy pisemnej, podpisów, dat, terminu lub przyczyny albo są one niewystarczające;
- przedłużenie narusza art. 149 albo przekroczono maksymalny okres trwania lub limit przedłużeń;
- pracownik zatrudniony na termo incerto nadal pracuje po dacie wskazanej w powiadomieniu pracodawcy albo, jeśli powiadomienia nie było, dłużej niż 15 dni po zdarzeniu.
Staż pracy pracownika liczy się od pierwszego dnia pracy (art. 147(3)). Rekompensata nie przysługuje, ponieważ zatrudnienie trwa nadal; pracodawca ma po prostu pracownika zatrudnionego na czas nieokreślony, którego można zwolnić wyłącznie z ważnej przyczyny lub z przyczyn obiektywnych, takich jak likwidacja stanowiska. Zatrzymanie kogoś „jeszcze na kilka tygodni” po dacie zakończenia może wystarczyć do przekształcenia umowy. Nikt nie planuje przypadkiem zatrudnić pracownika na czas nieokreślony, ale Kodeks pracy nie pyta o plany.
Rekompensata po wygaśnięciu: 24 dni za każdy rok pracy
Gdy termo certo wygasa, pracownikowi przysługuje rekompensata z tytułu wygaśnięcia umowy (compensação por caducidade), chyba że wygaśnięcie wynika z jego własnego powiadomienia o nieprzedłużeniu (art. 344(2)). Rekompensata wynosi 24 dni wynagrodzenia zasadniczego i dodatków stażowych (diuturnidades) za każdy pełny rok pracy, a niepełne lata są opłacane proporcjonalnie (art. 366). Pracownik zatrudniony na termo incerto otrzymuje te same 24 dni (art. 345(4)). Stawka dzienna to miesięczne wynagrodzenie zasadnicze powiększone o diuturnidades, podzielone przez 30; dodatek na posiłki, premie i inne zmienne składniki wynagrodzenia są wyłączone.
Agenda Godnej Pracy (Agenda do Trabalho Digno, Lei 13/2023) wprowadziła stawkę 24 dni od 1 maja 2023 r. w miejsce niższych stawek (18 dni za rok w przypadku termo certo). Przepis przejściowy ustawy (art. 35(2) Lei 13/2023) rozdziela okresy pracy sprzed reformy i po niej wyłącznie dla 14-dniowej stawki z tytułu zwolnienia z art. 366(1). Rząd potwierdził dziennikowi Jornal de Negócios w kwietniu 2023 r., że umowa na czas określony wygasająca od 1 maja 2023 r. daje prawo do 24 dni za cały okres pracy. Żadne wytyczne inspekcji pracy (ACT) nie potwierdzają tej wykładni, dlatego w sprawie spornej warto zasięgnąć opinii prawnika. W praktyce kwestia ta dotyczy już tylko termo incerto zawartej przed majem 2023 r. i nadal trwającej, ponieważ każda termo certo z tamtego okresu przekroczyła już swój dwuletni limit.
Przykład obliczenia: 18 miesięcy przy 1400 €
Pracownik zostaje zatrudniony na 12-miesięczną termo certo z wynagrodzeniem zasadniczym 1400 € miesięcznie, bez diuturnidades, w związku z wyjątkowym wzrostem zamówień. Strony uzgadniają na piśmie (art. 149(3)) jednorazowe przedłużenie umowy o sześć miesięcy, czyli nie dłużej niż 12-miesięczny okres początkowy. Następnie pracodawca na piśmie powiadamia o nieprzedłużeniu co najmniej 15 dni przed upływem 18 miesięcy.
- Okres pracy: 18 miesięcy, czyli 1,5 roku.
- Należne dni: 24 × 1,5 = 36 dni.
- Rekompensata: 36 × (1400 € ÷ 30) = 1,2 × 1400 € = 1680 €.
Pracownik zatrudniony na czas nieokreślony, zwolniony z powodu likwidacji stanowiska po tych samych 18 miesiącach, otrzymałby 14 × 1,5 = 21 dni, czyli 0,7 × 1400 € = 980 €: w przeliczeniu na rok pracy dopuszczenie do wygaśnięcia umowy na czas określony kosztuje więcej niż zwolnienie z przyczyn niedotyczących pracownika. Kwota 1680 € jest wypłacana oprócz rozliczenia końcowego należnego każdemu odchodzącemu pracownikowi: wynagrodzenia do ostatniego dnia, ekwiwalentu za niewykorzystany urlop oraz proporcjonalnej części dodatku urlopowego i świątecznego.
Dodatkowa składka z tytułu nadmiernej rotacji
Art. 55-A Kodeksu składek na ubezpieczenie społeczne (Código Contributivo), dodany przez Lei 93/2019, ustanawia dodatkową składkę z tytułu nadmiernej rotacji pracowników (contribuição adicional por rotatividade excessiva). Pracodawca, którego roczny udział zatrudnień na czas określony przekracza wskaźnik dla jego sektora, płaciłby do 2% wynagrodzenia zasadniczego wypłaconego w danym roku z tytułu umów na czas określony. Ubezpieczenie społeczne ustalałoby należność w pierwszym kwartale następnego roku, z terminem płatności 30 dni od doręczenia zawiadomienia. Wyłączone są zastępstwa pracowników przebywających na urlopie rodzicielskim lub zwolnieniu chorobowym trwającym 30 dni lub dłużej, a także bardzo krótkie umowy.
Składka nigdy nie była pobierana, ponieważ wymaga corocznej portaria (rozporządzenia ministra) ustalającej wskaźnik dla każdego sektora oraz decreto regulamentar (rozporządzenia rządu) określającego skalę, a żaden z tych aktów nie został opublikowany. W marcu 2026 r. serwis informacji biznesowych ECO podał, że rząd analizuje z partnerami społecznymi rozwiązanie alternatywne, a konfederacja pracodawców CIP wystąpiła o uchylenie art. 55-A.
Podsumowanie
Contrato a termo wymaga pisemnej, konkretnej przyczyny o charakterze przejściowym i trwa maksymalnie dwa lata (termo certo, do trzech przedłużeń) lub cztery lata (termo incerto). Naruszenie tych zasad przekształca umowę w umowę na czas nieokreślony, ze stażem liczonym od pierwszego dnia. Po wygaśnięciu umowy pracownik otrzymuje 24 dni wynagrodzenia zasadniczego i diuturnidades za każdy rok pracy (1680 € za 18 miesięcy przy 1400 €), chyba że odmówił przedłużenia. Składka z tytułu rotacji w wysokości do 2% istnieje w ustawie, ale nigdy nie była stosowana.
Prowadzenie w aktach pracownika dat rozpoczęcia, przedłużenia i powiadomień od pierwszego dnia ułatwia sprawdzenie końcowego rozliczenia, a Flux powstał po to, by wspierać w tej ewidencji partnerów księgowych.
Greg Miaskiewicz
CEO i współzałożyciel
Obliczenia płac w czasie rzeczywistym
Wbudowana obsługa płac w modelu white-label
Baza wiedzy i chatbot AI
Monitorowanie i aktualizacje przepisów
Automatyczne deklaracje podatkowe i ubezpieczeń społecznych
Konfigurowalny interfejs i paski wynagrodzeń
Zarządzanie pracownikami
Cykliczne potrącenia i składki